Tarihte bazı isimler vardır; onlar dokundukları her şeyi dönüştürerek çok sayıda alanda iz bırakmışlardır. Osman Hamdi Bey de bu isimlerden biridir. Ressam, bürokrat, arkeolog ve müzeci kimliklerini tek bir yaşamda harmanlayan Osman Hamdi Bey, 1842’de İstanbul’da dünyaya geldi.
Paris Yılları
1857’de ailesi onu hukuk okumak üzere Paris’e gönderdi ve bir gemi yolculuğuyla Paris’e gitti. On iki yıl boyunca Paris’te yaşayan Osman Hamdi Bey, burada hukuk derslerine devam etti. Aynı zamanda Paris Güzel Sanatlar Yüksek Okuluna devam etti ve burada dönemin önde gelen ressamlarından Jean-Léon Gérôme ve Gustave Boulanger’den resim dersleri aldı.
1867’de Paris’te düzenlenen 2. Uluslararası Dünya Sergisi’nde Osmanlı Devleti için ayrılan bölümde eserleri sergilendi. Aynı zamanda Osmanlı Devleti için ayrılan bölümün hazırlıklarında görev aldı. Osman Hamdi Bey sergiye “Çingenelerin Molası”, “Pusuda Zeybek” ve “Zeybeğin Ölümü” eserleri ile katıldı. Ancak bu üç eser hiçbir zaman bulunamadı. Sergide bu üç eserle madalya kazandı. Henüz 25 yaşında bir öğrenci için bu büyük bir başarıydı.
Paris’te tanışıp evlendiği Marie Hanım ile on yıl evli kaldı, bu evlilikten Fatma ve Hayriye adında iki kızı oldu.
Bürokrasinin Labirentlerinde
1869’da İstanbul’dan gelen çağrı, Paris günlerine son verdi. Henüz yirmi yedi yaşındayken Bağdat İli Yabancı İşler Müdürlüğü’ne atandı. Bağdat’ta bu şehrin havasını yansıtan tablolar yaptı. O yıllarda Bağdat Valisi olan Mithat Paşa’nın yardımcısı Ahmet Mithat ile dost oldu.
1871 yılında sarayda Dışişleri Protokolüne müdür yardımcısı olarak atanarak başkent İstanbul’a döndü. Viyana’da düzenlenen uluslararası sergide görev aldı. Viyana’da tanıştığı Fransız Marie hanımla ikinci evliliğini yaptı. Müslüman olup adını Naile olarak değiştiren bu hanımdan Melek, Leyla, Ethem ve Nazlı dünyaya geldi.
1875 yılında Kadıköy’ün ilk belediye başkanı oldu ve bir yıl bu görevini sürdürdü. Aynı yıl Dışişleri Bakanlığı Yabancılar İşleri Müdürlüğü Sekreterliğine atandı.
Taht değişikliğiyle 1876’da bu görevinden alınarak Dışişleri Basın Müdürlüğünün başına getirildi. 1877’de Beyoğlu Altıncı Daire Belediye müdürü oldu. Daha sonra memurluktan ayrılarak kendini tamamen resme adadı.
Bir Müzenin Doğuşu
1881’de Aya İrini Kilisesi’nde kurulan Arkeoloji Müzesinin başına getirildi. Koleksiyonlar düzenleyip kataloglar hazırladı. En önemlisi de sahaya indi, bizzat arkeoloji kazılarına katıldı. 1883-1895 yılları arasında çeşitli yerlerde kazılar yaptı, buldukları eserleri İstanbul’a getirdi.
Kendi eliyle yürüttüğü kazılardan elde ettiği değerli buluntularla müzenin koleksiyonunu kalıcı biçimde zenginleştirdi; ayrıca bilimsel nitelik taşıyan arkeoloji yayınlarıyla bu alanda ilk Türk arkeolog olma ünvanını kazandı.
Oysa o dönem, bu başarıların önünde son derece ağır engeller barındırıyordu. İmparatorluk toprakları, binlerce yıllık uygarlıkların birikimini bağrında taşıyan eşsiz bir hazineydi; ne var ki bu değerin bilincine çok önce varmış olan Batılılar, hiçbir engelle yüz yüze gelmeksizin tarihi eserleri yurtdışına taşıyordu. Bunu durduracak etkili bir yasa da yoktu. 1874’te çıkarılan Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi ülkenin çıkarlarını korumaktan uzaktı; kazılarda bulunan eserler yurtdışına çıkarılabiliyor, bulunanların üçte birini devlet, üçte birini kazı ekibi, üçte birini de arazi sahibi alıyordu.
Osman Hamdi Bey bu durumu kabullenmedi ve yeni yasa çıkarılması için kolları sıvadı. 1884’te yeni Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi Osman Hamdi Bey’in öncülüğünde yürürlüğe girdi ve bu kritik mesele, onun öngördüğü doğrultuda çözüme kavuştu. Bu yasa ile eserlerin yurtdışına çıkarılması yasaklandı. Ayrıca arazi sahiplerine de pay verme hükmü kaldırıldı. Artık bulunan her eser devletin malı olarak müzelere aktarılacaktı.
Sayda’nın Altındaki Hazine
Osman Hamdi Bey, 1887’de Sayda yakınlarındaki Ayaa’da yapılan kazılarda Fenike krallarına ait bir yeraltı nekropolü buldu. Kazıda bulunan lahitleri vapurla İstanbul’a getirerek müzede sergiledi.
İstanbul Arkeoloji Müzesi, dünyanın en kapsamlı lahit koleksiyonuna sahip kurumlarından biri haline geldi.
Dönemin ünlü arkeologlarından Th. Reinach ile birlikte kaleme aldığı Une Nécropole Royale de Sidon (1892), bilim dünyasında büyük ilgi gördü ve Hamdi Bey’in uluslararası itibarını kalıcı biçimde pekiştirdi.
Müzeyi Büyütmek, Mirası İnşa Etmek
Lahitler İstanbul’a gelince yeni bir sorun doğdu: Çinili Köşk, bu büyük koleksiyona artık yetmiyordu.
1892’de ek bina yaparak “Lahitler Müzesi”kurdu. Üst kata kurulan kütüphane ile müze, salt bir sergi mekânının ötesine geçerek gerçek bir araştırma merkezine dönüştü.
Fahri Doktora Ünvanı
Arkeoloji alanındaki çalışmaları karşılıksız kalmadı. Avrupa’nın pek çok üniversitesi, Hamdi Bey’e fahri doktorluk ünvanı verdi. 1909’daki son Avrupa gezisinde Oxford Üniversitesi de kendisine bu onurlu ünvanı layık gördü. 1894’ten itibaren müzeciliğinin yanı sıra Düyun-ı Umumiye’nin Osmanlı alacaklılar vekilliğini üstlendi; Tütün Rejisi başta olmak üzere çeşitli kurum ve bankalarda yönetim kurullarında yer aldı. Hem bilim hem de kamu hayatında aynı anda varlık gösterebilen ender isimlerden biriydi.
Fırçanın Dili
Tüm bu arkeoloji ve müzecilik çalışmalarının arasında resmi hiçbir zaman bırakmadı. Portre ressamı kimliğiyle anılan Osman Hamdi Bey’in tablolarına bakıldığında, Doğu’ya özgü nesnelerin ve insan figürlerinin ne denli ustalıklı işlendiği hemen göze çarpar. Her eşya, her kumaş kıvrımı, her ışık oyunu sanki bir bilim insanının titizliğiyle yerli yerine oturtulmuştur.
Cami kapısı önünde konuşan hocalar, 1890
Yine de eleştirmenler bir noktanın altını çizer: Tablodaki öğeler kendi içinde mükemmel olsa da birbirleriyle tam anlamıyla kaynaşmaz; kompozisyon zaman zaman bir araya getirilmiş güzellikler bütünü olarak kalır.
Belki de bu, Hamdi Bey’in kendi hayatına benzer bir durumdur: ressam, bürokrat, arkeolog, müzeci.
Osman Hamdi Bey 1910’da İstanbul’da hayata gözlerini yumdu. Ama kurduğu müze hâlâ ayakta, keşfettiği lahitler hâlâ İstanbul’da, tablolarındaki figürler hâlâ o özgün duruşlarıyla yaşamaya devam ediyor.